Traumatische gebeurtenissenHoewel de gebeurtenissen meer dan drie decennia achter ons liggen, zal de gebeurtenis — die onder de Somalische plaatsnaam Mogadischu bekend gebleven is — tal van betrokkenen niet alleen vers in het geheugen liggen, maar voor diverse van degenen, die binnen dat grote drama in de meest precaire situaties hebben verkeerd, nog altijd de sporen van het trauma van die dagen — van 13 tot en met 18 oktober 1977 — met zich meeslepen. Voor de jongeren zal het begrip in de meeste gevallen niet meer dan een plaatsnaam zijn of een link naar een terroristische gebeurtenis van anno toen leggen, doch niet of nauwelijks meer.
Wat er precies gebeurde op 18 oktober 1977 op het vliegveld van Mogadischu, is te zien in de gedramatiseerde filmversie die op zondag 30 november, vanaf 20:15 uur door het eerste Duitse publieke televisienet zal worden uitgezonden.De recentelijk gereedgekomen film van Roland Suso Richter wordt als politiek drama, gebaseerd op feiten, gepresenteerd. In de film worden de belangrijkste rollen gespeeld door Thomas Kretschmann, Nadja Uhl en Said Taghmaoul.Aansluitende programma'sDoch daarbij blijft het niet, want in aansluiting daarop, tussen 22:00 uur en 22:45 uur, zal — in het zondagse, doorgaans maatschappelijk-politieke discussieprogramma van Anne Will met een beperkt aantal gasten — over de film en de gebeurtenissen van 1977 worden nagepraat.Direct daarna, tussen 22:45 uur en 23:30 uur, volgt tot besluit van de thema-avond, een documentaire van Maurice Philip Remy over de actie van de vier Palestijnse terroristen in 1977: Mogadischu — Die Dokumentation. Daarin komen getuigen van toen aan het woord en worden die achtergronden nader belicht welke tot de daad hebben geleid.
CesuurDe gebeurtenissen die zijn voorafgegaan aan de kaping van de Lufthansa-machine Landshut speelden zich niet alleen op diverse niveaus in de samenleving — en als reactie daarop in de Westduitse nationale politiek — maar eveneens op meerdere plaatsen tegelijk. De Duitse werkgeversvoorzitter Hanns Martin Schleyer was ontvoer door leden van de Rote Armee Fraktion — die door de meerderheid van de Duitse en overige West-Europese bevolking als terroristen werden beschouwd —, die hoopten èn verwachtten, daarmee de regering van de Bondsrepubliek zodanig onderdruk te zetten dat de in de gevangenis van Stammheim opgesloten medestrijders van de RAF vrij te krijgen. Spoedoverleg op het hoogste niveau heeft er echter toe geleid dat de Duitse Bondskanselier Helmut Schmidt met de mededeling kwam dat men niet zou toegeven aan deze extremistische chantage.
Dat leidde ertoe dat de Landshut, die op een vliegveld bij München stond en met de 82 passagiers en hetdoor terreur uitgedunde boordpersoneel een ware odyssee te wachten stond. Via Mallorca en Rome, Cyprus en Bahrein, Doebai en Aden landde het toestel uiteindelijk in Mogadischu. Toen alle gegijzelden — de 82 passagiers en nog vier overgebleven bemanningsleden — 105 uur achtereen in het toestel zaten en de totale uitputting, zo niet erger, nabij waren, bestormde een speciale eenheid van de Bundesgrenzschutz GSG9 de machine en zo werden de slachtoffers uiteindelijk bevrijd uit handen van de Palestijnse terroristen.Nieuwere inzichtenTot voor kort ging men er in kringen van politie, justitie, politiek en andere betrokken instanties van uit dat de ontvoering van de Landshut vooral in connectie met het toenmalige politieke terrorisme in Duitsland stond, maar in het bij de film behorende boek, dat als offizielles Begleitbuch geldt, komt auteur Timo Kortner met een reeks nieuwe gegevens, die aantonen dat internationale verwikkelingen een rol hebben gespeeld bij deze aanslag. Voorts richt hij de blik op het lot van de zo intens getraumatiseerde passagiers en bemanningsleden van de gekaapte machine.Dat boek verschijnt officieel in januari 2009, maar is op de dag van de thema-avond in de boekhandel verkrijgbaar.__________
Timo Kortner: Mogadischu —Das Entführungsdrama der Landshut
Das Begleitbuch zum Film »Mogadischu«272 pag., paperback; met14 foto's in apart katernKnaur Taschenbuch Verlag, München, januari 2009ISBN 978-3-426-781913____________Afbeeldingen1. Nadja Uhl in de rol van stewardess in de gekaapte Landshut, en Thomas Kretschmann als piloot — in de speelfilmversie.2. Zo stond het toestel op de landingsbaan van Mogadischu op 18 oktober 1977.3. Voorzijde van de KNAUR-paperback Mogadischu, die eveneens op 30 november verkrijgbaar zal zijn.
Herhaling van zondagDe Frans-Duitse cultuurzender Arte-televisie zal in de nacht van dinsdag 11 op woensdag 12 november — tussen 00:55 uur en 02:20 uur — een herhaling presenteren van de film König der Spione over de Engelse schrijver John le Carré, wiens werkelijke naam David John Moore Cornwell is, en die werd geboren in 1931 te Poole in Dorset. Lange tijd was hij in dienst van 'Her Majesty's Secret Service' en gedurende die 'diensttijd' als spion was hij onder meer werkzaam in de Bondsrepubliek Duitseland. En daarover gaat, althans min of meer, zijn roman A small town in Germany, die — evenals bijna, zo niet alle van zijn thrillers — werd verfilmd. Wereldfaam heeft hij echter verworven met The spy who came in from the cold, voor het eerst verschenen in 1963. Daarmee heeft John le Carré niet alleen laten zien dat hij op
voortreffelijke, tevens literair verantwoorde, wijze een roman vol intensiteit en spanning kon componeren, maar dat het daarin gedocumenteerde een historisch inzicht verschaft met betrekking tot de interactie van de protagonisten in de Koude Oorlog. De filmversie uit 1965 van regisseur Martin Ritt — met onder anderen Richard Burton, Claire Bloom, Oskar Werner, en de Nederlandse acteur Henk Molenberg als marechaussee bij de pascontrole op Schiphol — heeft die populariteit van de auteur enorm ondersteund.Zijn manier van schrijven is niet zelden beschouwd als een vorm van zich afzetten tegen de heroïsche spionageverhalen over uitermate ongeloofwaardige gebeurtenissen en bovenmenselijke krachten, 
die vooral Ian Fleming aan zijn figuur James Bond heeft toegedicht. Niets groots, 'soapciety'-achtigs en anderszins nodeloos 'indrukwekkends', is er te vinden in de personages die John le Carré schetst. En dat zorgt er onder meer voor dat de toestanden en gebeurtenissen in diens boeken — en in de verfilmingen daarvan — een zoveel realistischer en daarmee tevens zoveel aanvaardbaarder indruk maken.De film uit 2008, met een lengte van anderhalf uur, zal worden uitgezonden in HD-kwaliteit op het formaat 16:9. Twee regisseurs tekenen voor deze rolprent: André Schäfer en Werner Köhne.Voor wie het tijdstip in de nacht van dinsdag op woensdag niet zo goed valt, is er nog een herkansing: een herhaling zal worden gerealiseerd op maandag 17 november aanstaande, 's ochtends om 09:55 uur.
BBC OneOp zondag 9 november, — 's avonds vroeg, tussen 18:45 uur en 19:45 uur onze tijd — presenteert de Britse televisiezender BBC One de tv-film: Vera Brittain, a woman at war. Het betreft een biografische film met de belevenissen van de Engelse schrijfster Vera Brittain (1893-1970), die tevens naam heeft gemaakt als feministe en pacifiste.Het feit dat dezer dagen de negentigste verjaring van het einde van de Eerste Wereldoorlog in Engeland plechtig en uitbundig wordt gevierd, zal mede aanleiding zijn dat deze film — die dit jaar werd gerealiseerd — op dit, hopelijk met het oog op de jongeren, vroege tijdstip zal worden uitgezonden.Tijdens die zogeheten Grote Oorlog, welke op het continent werd uitgevochten, heeft Vera Britain zich vrijwillig gemeld om dienst te doen als verpleegster. De diverse toestanden en 
gebeurtenissen aldaar heeft ze vastgelegd in haar boek Testament of Youth, dat in 1933 voor het eerst is verschenen, en dat ik in 1968 in het Groningse filiaal van Boekhandel De Slegte voor de ongelooflijke somma van tien cent heb kunnen kopen in een paperback-editie, die men aldaar als ramsjpartij voor een gulden kennelijk — in Nederland — niet meer aan de straatstenen heeft kunnen slijten. Gelukkig is er in de jaren negentig van de vorige eeuw alsnog een BBC-televisieserie naar de inhoud van dat intens menselijke document gerealiseerd.(wordt vervolgd)____________Afbeeldingen1. Schrijfster Vera Brittain.2. De paperback-editie die ik in 1968 bij De Slegte heb gekocht voor tien cent. (Vijftien boeken uit de vele verschillende opruimingsstapels kostten samen één gulden.)
Gebrekkige informatieHoewel niet alle televisiegidsen de juiste informatie verstrekken, mag u er wel van uitgaan dat op zondag 2 november de beide eerste van de veertien afleveringen van het kostuumdrama naar de tweedelige roman Little Dorrit van Charles Dickens op 2 november door de televisiezender BBC One achtereen zullen worden herhaald. Verleden zondag werd het één uur durende eerste deel gepresenteerd, donderdag gevolgd door de tweede aflevering, die de duur van een half uur heeft. Gezien het feit dat de in televisiegidsen als herhaling van aflevering 2 aangekondigde film de duur van bijna anderhalf uur heeft, zal de informatie wel weer hetzij slecht zijn verstrekt, dan wel ten burele van de redactie ver beneden niveau verwerkt. Zo werd in gidsen van een week eerder het project ook als vierdelig drama aangekondigd, maar inmiddels weten we dat het niet zo korte boek in werkelijkheid tien delen meer zal omvatten.
De herhaling van de twee eerste delen zal zondagavond via BBC One worden uitgezonden tussen 18:20 uur en 19:45 uur (onze tijd). De komende week — op woensdag 5 en donderdag 6 november beide keren tussen 21:00 uur en 21:30 uur — zullen de afleveringen 3 en 4 door dezelfde zender de ether in worden gestuurd.
Traditionele vervaardiging De Frans-Duitse cultuurzender Arte verzorgt vroeg op de avonden van maandag 27 tot en met woensdag 29 oktober drie maal een uitzending van drie kwartier — steeds tussen 19:00 uur en 19:45 uur — met daarin een reportage over traditioneel handgeknoopte tapijten uit verschillende delen van de wereld.Op maandag begint de korte serie met de aflevering Berberteppiche —Geknüpfte Zauberzeichen over de traditie van het tapijtknopen door Berbers in het Atlasgebergte.Dinsdag is de beurt aan Iran. De aflevering draagt de titel Perserteppiche — Der Orient unter den Füßen. De titel indiceert al dat het dan zal gaan over Perzische tapijten.De korte reeks wordt afgesloten op woensdagavond als de tapijten uit Tibet aan de beurt zijn in de aflevering Tibetteppiche — Knüpfkunst vom Dach der Welt.
BoekenEen persoonlijke noot zij mij hierbij vergund over de literatuur dienaangaande. Tegenwoordig is het niet meer zo moeilijk als het decennia geleden was om goede literatuur, al dan niet met illustraties te vinden over de betere Afrikaanse en Oosterse tapijten. Dat was toen een (relatief) schaars artikel. In mijn boekhandelstijd zou ik zeker het vijftigvoudige aan uitgaven over deze vorm van kunst, gekoppeld aan kunstvaardigheid, hebben kunnen verkopen, doch bijna nooit had je iets. Heden ten dage vind ik niet zelden in kringloopwinkels of in de opruimingskratten van antiquariaten boeken over tapijtkunst, al dan niet op enigerlei wijze beschadigd, maar in het laatste geval ook voor zeer weinig geld.__________Afbeelding: Tekst- en illustratiegedeelte van het voorplat van het deeltje over Oosterse tapijten in de reeks Orbis Pictus. Uitgeven door Hallwag S.A te Bern in 1968, eveneens in dat jaar in een Nederlandse vertaling bij Zomer & Keuning te Wageningen.
Tweedelig boek in veertien afleveringenAanstaande zondag wordt door de televisiezender BBC One, tussen 21:00 uur en 22:00 uur (onze tijd) het eerste deel van in totaal veertien uitgezonden met de inhoud van de tweedelige roman van Charles Dickens (1812-1870), getiteld Little Dorrit, waarvan de delen voor het eerst werden gepubliceerd in afleveringen in de periode 1855-1857.
Het boek is in de loop der tijd in meer dan één Nederlandse vertaling verschenen, waarvan diverse met illustraties. De Prisma-editie die in 32 delen dat complete oeuvre — bij verschijnen te koop voor 32 maal ƒ 1,25 = 40 gulden — met de originele prenten beschikbaar heeft gesteld, werd gerealiseerd door een team van deskundige vertalers onder aanvoering van de kenner bij uitstek van de Engelstalige literatuur Prof. A.G. van Kranendonk (1884-1957), in samenwerking met J.W.F Werumeus Buning (1891-1958). De bekendsten onder hen: de dichter Bloem en Clare Lennart, Godfried Bomans, Antoon Coolen, C.J. Kelk en Emmy van Lokhorst.Daaraan voorafgaand, omstreeks de eeuwwisseling zijn er in ons land diverse andere vertalingen, respectievelijk bewerkingen in omloop gebracht, waarover men gerede twijfels kan aanmelden voorzover dat de tekstuele kwaliteit betreft. Wellicht dat de verhaallijn overeind gebleven is, maar hier en daar is Tante Betje zo dominant aanwezig dat je geneigd bent te denken dat er bewust is gekozen voor een dergelijke aanpak vol stilistisch onbenul — ook als men daarbij bedenkt dat het taalgebruik anno toen heel wat archaïscher was dan nu, en dat is niet per definitie een veroordeling. Maar ook binnen het kader van de taal van toen golden regels voor stijl.
Het verhaalDe roman is onderverdeeld in twee hoofdafdelingen: Armoede en Rijkdom. Het ligt voor de hand dat de vierdelige BBC-serie aan elk van de beide delen van het boek twee afleveringen zal wijden, die tesamen vier keer een gedeelte op een avond in het programma van de zender BBC One zullen vergen. Het tweede deel zal op donderdag 30 oktober tussen 21:30 uur en 22:00 uur worden uitgezonden.William Dorrit heeft, door zijn uiterst lange verblijf in de speciale schuldengevangenis van Marshalsea de bijnaam Vader van de Marshalsea gekregen. Hij had de pech verantwoordelijk te zijn voor een niet gerealiseerd contract met een overheidsinstantie. De ellende die de man in die barre omstandigheden beleeft, wordt nadrukkelijk gerelativeerd door de toewijding van zijn dochter Amy, die Kleine Dorrit wordt genoemd — vandaar ook terechte bezwaren tegen de Nederlandse kwalificatie Dora — en in 
Marshalsea is geboren, en wier minimale verschijning wordt gecompenseerd door de grootheid de ze als persoonlijkheid met zich draagt. Amy heeft een zus, de snobistische Fanny en een broer, de volstrekte nietstnut Tip. Vader Dorrit en Amy zijn goed bevriend met Arthur Clenham, een man van middelbare leeftijd, die bij Amy meer dan gewoon in de smaak valt, doch haar gevoelens worden, althans aanvankelijk, niet beantwoord.De totaal onverwachte ontdekking dat vader Dorrit erfgenaam van een enorm fortuin is, brengt het gezin in grote welstand. Met uitzondering van Amy wordt elk ander gezinslid hooghartig en geldbewust. Arthur Clenham daarentegen raakt zijn geld kwijt door foutief te speculeren, en wordt op zijn beurt in de schuldengevangenis opgesloten. Hij wordt daar ziek van volstrekte wanhoop, maar kleine Dorrit komt hem daar troosten en verzorgen.Intussen heeft Clenham haar ware gevoelens ingeschat en hij begrijpt hoe zeer zij van waarde is in algemene zin en in het bijzonder voor hem, maar het feit dat zij nu in fortuinlijke omstandigheden verkeert, weerhoudt hem ervan haar een aanzoek te doen. Pas als ze opnieuw hun geld zouden verliezen, wordt dat een optie.Dit gegeven is de rode draad die het mysterie in de geschiedenis steeds verder zal ontrollen.
(Wordt vervolgd)
____________
Afbeeldingen
1. Voorzijde van het eerste van de twee Prisma-deeltjes met de complete roman.
2. Voorplat van de Nederlandse editie, begin twintigste eeuw, verschenen bij Gebroeders Graauw's Uitgeverij, Amsterdam - Soerabaia.
3. Charles Dickens bij het schrijven met een ganzenveer, in Gad's Hill Place.
4. "Kleine Dorrit"-Amy komt de kamer binnen.
Alweer voorbijOm half zes hedenmiddag sluit de 60ste Internationale Buchmesse, die sedert woensdag in Frankfurt am Main wordt gehouden, haar deuren. Dan zal blijken dat er toch nog meer weer bezoekers zijn geweest dan verleden jaar. Een enkeling zal dat verbazen, aangezien men aan de jeugd merkt dat de belangstelling voor het fenomeen boek in de klassieke vorm steeds meer afneemt, ook al moet daaraan direct worden toegevoegd dat de omzet aan boeken verleden jaar in Duitsland en ook in ons land juist enige percenten is toegenomen. Het gros van de jeugd leest op het computerscherm, en voor diegenen die zo zijn opgegroeid zal het niet direct als een gemis voelen dat ze niet het materiaal dat de tekst bevat — papier, band, omslag, kortom het hele wezen van een boek — kunnen betasten en daarmee nog beter kunnen leren kennen. Dat geldt eveneens en vooral voor de talrijke verschillende uiterlijkheden van het boek.Literaire grootheid en successchrijver Günter Grass vierde tijdens deze boekententoonstelling zijn 81ste verjaardag. Hij maakte van de gelegenheid gebruik om flink uit te halen naar literatuurpaus Marcel Reich-Ranicki en diens bezwaren, enkele dagen eerder jegens de beeldschermfestiviteiten rondom de Deutsche Fernsehpreis. Grass verweet de jarenlange topcriticus van het Duitstalige literaire circuit dat juist hij degene is geweest die de literatuur heeft getrivialiseerd in zijn jarenlang op de beeldbuis verschijnende uitzendingen van Das literarische Quartett. Hoewel dat verwijt wel degelijk enig hout snijdt, moet het wel direct worden gerelativeerd, aangezien deze bezwaren door Grass pas voluit werden geventileerd nadat 
Marcel Reich-Ranicki — overigens volkomen ten onrechte — uitzinnig van leer was getrokken jegens Grass' roman Ein weites Feld in 1993. Dat heeft toen zelfs tot in omringend landen van de Duitse Bondsrepubliek tot felle protesten geleid. Onze eigen Harry Mulisch heeft toen eveneens zijn zeer duidelijk geformuleerde afwijzing èn afkeer van Reich-Ranicki's opstelling kenbaar gemaakt.Zo'n vierhonderdduizend verschillende nieuwe boeken zijn er dit jaar op de Buchmesse tentoongesteld. Het spreekt vanzelf dat heel veel daarvan vakliteratuur zal zijn, die ook vrijwel uitsluitend zal worden bekeken, en later eventueel gekocht, door de direct betrokkenen. Zwaartepunt was voor de organisatie dit jaar het gastland Turkije. De premier van dat land en de minister van buitenlandse zaken van de Bondsrepubliek Frank-Walter Steinmeier hebben bij de opening, jongstleden woensdag, acte de présence gegeven. Laatstgenoemde stak niet onder stoelen of banken dat aldaar nog heel wat aan democratisering in Turkije zal moeten plaatsgrijpen alvorens het land volwaardig lid van de Europese Unie zal kunnen worden. Aan de vele misstanden in zijn eigen land en de vernietging van democratische waarden en rechten door zijn collega Schäuble ging deze Steinmeier voorbij, en daarmee begeeft hij zich in de sfeer van de totale ongeloofwaardigheid.Hoogtepunt in gunstige zin van de Buchmesse is meestentijds de uitreiking van de Friedenspreis des Deutschen Buchhandels, die zondag 19 oktober, 's ochtends in de Frankfurter Paulskirche zal worden uitgereikt aan de schilder Anselm Kiefer — geboren in 1945 te Donaueschingen. De plechtige gebeurtenis zal vanaf 11:00 uur via het eerste Duitse televisienet ARD/Das Erste rechtstreeks worden uitgezonden. Dat een beeldend kunstenaar voor deze prijs in aanmerking kon komen, kon niet alleen op veler instemming rekenen, maar ook op totaal onbegrip en afwijzing: hij was immers geen schrijver. Alsof alleen schrijvers boeken maken. Deze schilder heeft er overigens meer dan honderd gerealiseerd. Hoewel hij eigenlijk schrijver had willen worden, koos hij toch voor de beeldende kunsten en die keuze heeft hem onder de streep meer bekendheid in het buiteland opgeleverd dan in de Duitse Bondsrepubliek. Wel heeft men kennis kunnen nemen van het feit dat zoveel van zijn werk is georiënteerd op niet alleen zijn identificatie met zijn vaderland, maar tevens op zijn strijd tegen het collectieve verdringen van het verleden in datzelfde Duitsland.
Anselm Kiefer: Dem unbekannten Maler
In zijn rede annex dankwoord waarmede de plechtigheid werd besloten, wees de bekroonde nogmaals op zijn intense verbondenheid met de natuur en met de literatuur. Dat twee naoorlogse Duitse dichters — Paul Celan (1920-1970) en Ingeborg Bachmann (1926-1973) — veelvuldig bij hem op de voorgrond zijn getreden, mag niet tot de conclusie leiden dat de klassieken der Duitse literatuur bij hem tekort komen. Zo vindt Anselm Kiefer even zeer aansluiting bij Goethe en Hölderlin, bij Novalis en tal van anderen. Wat hij uit hun oeuvre absorbeert, vindt zijn weerslag — ook al is dat niet altijd even opzichtig en/of doorzichtig — in zijn kunstprojecten, die bij tijd en wijle voor veel opschudding hebben gezorgd door hun confronterende werking. Een uitgestrekte arm werd niet zelden geïnterpreteerd als Kiefers aansluiting bij de boosaardigheid van de nazi-beesten, maar dat hij daarmee de toeschouwers nog weer eens aan het denken wilde zetten, kwam bij zo menigeen helaas niet op.
Wellicht mede gelet op het feit dat de onderscheiding nu voor het eerst aan een niet-literator, wijsgeer of maatschappelijk uitzonderlijk functionerende publicist is gegaan maar aan een beeldend kunstenaar, heeft Kiefer nogmaals herinnerd aan de grote schande van de boekverbrandingen van mei 1933.
Wat dat laatste betreft zou hij nog wel eens veel Aufklärungsarbeit en Anregungen zur Erinnerung moeten realiseren, aangezien in zijn vaderland de Hitler-Nachfolgestaat steeds meer gestalte krijgt door de onverminderde pogingen van de Architect van dat Vierde Rijk, Wolfgang Schäuble, dit zo snel mogelijk werkelijkheid te laten worden. Kritische stemmen zullen door de dan als nooit tevoren met macht en alle middelen uitgeruste Nieuwe Gestapo worden bestreden. En reeds Heinrich Heine wist, dat waar eens boeken branden, ook mensen zullen branden.
Timo Kortner: Mogadischu —
