Imagine... Over het bezitten van kunst

Dinsdag 1 december presenteert BBC Two in de reeks programma's met de titel Imagine. . . de aflevering Own art — een titel met een dubbelde bodem, als we naar de betekenis ervan kijken, die zowel eigen kunst, alsook kunstbezit kan zijn. Tal van Britten met een gemiddelde of zelfs kleine beurs kopen tegenwoordig kunst — die vanaf honderd pond beschikbaar is, en zorgen daarmee voor een — zij het kleine — revolutie.
Met de humoristische titel Boer zoekt kunst verwijst Ilse van der Velden in een bijdrage in de VPRO-Gids van deze week naar een — onbegrijpelijkerwijs zeer populair— Nederlands tv-programma, en ook daar weer treffen we een dubbele bodem aan: naast die verwijzing naar Boer zoekt vrouw, komt er in de reportage — die tussen 23:35 uur en 00:25 uur in de nacht op woensdag 2 deember (onze tijd) zal worden uitgezonden, een varkensboer aan het woord komt, die vertelt hoe hij tot waardering van kunst is gekomen, hoe hij een selectie maakt alvorens te besluiten wat te kopen, en wat het aangekochte stuk en kunst in het algemeen voor hem betekent.

Datzelfde is het geval met een fabrieksarbeider en een politieagent.

Roger Scruton over het belang van schoonheid

Afscheid van schoonheid
In een documentaire die BBC Two Television op zaterdag 28 november — tussen 22:00 uur en 23:00 uur onze tijd — zal uitzenden, treedt de Engelse filosoof Roger Scruton op de voorgrond om het belang van het fenomeen schoonheid aan een nader onderzoek te onderwerpen. Scruton poneert de stelling dat de beeldende kunsten, de architectuur en de muziek in de twintigste eeuw het tot aan die tijd geldende postulaat van de schoonheid hebben laten varen en daarvoor in de plaats de lelijkheid hebben laten prevaleren.

Zo'n tamelijk algemene, en in nogal absolute bewoordingen gesteld lijkende, bewering behoeft beslist enige nadere uitleg. Wellicht is het alleen al daarom een goede gedachte om maar eens te luisteren naar datgene wat die conservatieve filosoof Roger Scruton, die in 1944 werd geboren, nu precies bedoelt.
Zeven van de ongeveer dertig boeken die Roger Scruton heeft geschreven, zijn in het Nederlands vertaald; het laatste, Waarom cultuur belangrijk is, in 2007.

Wie zijn de helden die het klimaat moeten redden?

Twee voorlopers?
Tijdens de topontmoeting tussen VS-president Barack Obama en de Indiase premier Singh, gisteren op het Witte Huis in Washington werden vele akkoorden en andere overeenkomsten getekend. Eén daarvan was de afspraak dat men zoveel mogelijk zal ondernemen ter stimulering van het gebruik van schone energie. Dat is één van de gebeurtenissen op grote schaal, die wellicht enige invloed ten faveure van een beter klimaat op onze planeet zullen zorgen, althans, indien niet allerlei ambtelijke molens binnen de betrokken regeringen van de beide grote staten tal van goede zaken zullen frustreren.
Het is echter geenszins een vrijbrief voor diegenen in de particuliere sector — binnen huishouding, school of werk — om dan maar in figuurlijke zin met de armen over elkaar te gaan zitten.

In de tweedelige populair-wetenschappelijke documentaire Helden des Klimas, waarvan de eerste helft hedenavond door het tweede publieke Duitse ZDF televisienet zal worden uitgezonden — en op donderdag 25 november deel 2; beide keren tussen 22:15 uur en 23:00 uur — komt de vraag aan de orde hoeveel een individu kan bijdragen, of dat dit slechts de taak is van (grote) bedrijven en regeringen.

De beide afleveringen zullen worden uitgezonden in het kader van de programmaserie Abenteuer Wissen extra.
__________

Afbeelding: De Indiase premier Manmohan Singh.

Edvard Munchs uitbeelding van de Spaanse Griep

Tweevoudige actualiteit
Nu er de laatste tijd — vrijweldag in, dag uit — zoveel te doen is om de Mexicaanse griep en de daarbij behorende parafernalia in medische en algemeen-maatschappelijke zin, is het wellicht goed om nog even terug te blikken op de zogenoemde Spaanse Griep die in 1919 de wereld heeft geteisterd en miljoenen slachtoffers heeft gemaakt. Eén van de beeldend kunstenaars die de werking van de Spaanse griep in één van zijn schilderijen heeft vastgelegd, is de Noor Edvard Munch (1863-1944), die toch al gevoelig was voor de negatieve kanten van het dagelijks leven.

De actualiteit verbindt deze twee fenomen: enkele dagen geleden is bekend geworden dat er reeds maanden geleden opnieuw een van de meesterstukken van Munch uit een galerie in Oslo is gestolen.

Meer daarover en over deze grondlegger van het expressionisme is te vinden in een artikel dat heden op het Nederlandse fin de siècle cultuurweblog All art is quite useless van Rond1900.nl is opgenomen.

__________

Afbeelding: Edvard Munch — Spaanse Griep met zelfportret 1919.

Portret van een duizendpoot: Vaclav Havel

"De camera houdt van Havel, die in wat voor omstandigheden ook nooit antipathie zal opwekken," is één van de terechte mededelingen over de voormalige, tevens laatste president van Tsjecho-Slowakije, die meteen de eerste president van Tsjechië werd: Vaclav Havel (*1936). Het is een zin uit een van de Terzijdes in de VPRO-Gids voor deze week, waarin dagelijks enkele programma-onderdelen summier nader worden belicht

Of Vaclav Havel zelf ook veel van de camera gehouden heeft, zal wellicht in het gefilmde portret blijken. Dat zal worden uitgezonden in de serie VPRO-Import. Het is een ruim twee uur durende film geworden, die net voor middernacht, om 23:55 uur, begint, en tot 02:05 uur in de nacht op donderdag 19 november duurt.

Jarenlang heeft een camerateam deze man gevolgd in al zijn doen en laten. Commentaar wordt er niet gegeven, dat betekent dus dat in directe bewoordingen ons niet zal worden medegedeeld wat de man uiteindelijk vond van het feit dat men hem met meerdere mensen zo lang heel dicht op de huid heeft gezeten. Hij heeft daarvoor echter toestemming gegeven als direct gevolg van het besef dat zijn bestaan in geen enkel opzicht alledaags is geweest. Presidentiële ijdelheid of een uiting van zelfverheerlijking van de veelzijdige man, die naast zijn schrijverschap en zijn periode als dissident zelf in staat werd gesteld om een betere politiek direct gestalte te geven.
In de loop van de week is deze documentaire ook te zien op het digitale themakanaal Holland Doc 24. Voor de exacte uitzendtijden kunt u het beste de website van het themakanaal in kwestie raadplegen.

In memoriam Henk van Ulsen (1927-2009)

De laatste halte
Toen ik na een persconferentie in verband met het Holland Festival van 1976 het Concertgebouw in Amsterdam via de artiesteningang verliet, zag ik een bekend gezicht met een enorm tempo voorbij fietsen: Henk van Ulsen, die vlakbij de Muziektempel in de Van Baerlestraat in onze hoofdstad woonde. Voordien en nadien heb ik Henk van Ulsen alleen in het theater en op het huiskamerscherm gezien. Gesproken met hem had ik nimmer, tot zondag 16 augustus jongstleden. Hij was naar Groningen gekomen voor het verrichten van een officiële handeling: de opening van een tentoonstelling met de titel Sailors Delight in Galerie MooiMan in die noordelijke metropool.
Voorafgaande aan de korte mededeling — "En hiermee verklaar ik. . . " — had Henk van Ulsen gebeurtenissen uit zijn jonge jaren gememoreerd, zoals situaties in zijn geboorteplaats Kampen, daarna in Groningen, en vervolgens heeft hij een serie gedichten van Gerard (Kornelis van het) Reve voorgedragen, echter niet het in dat kader meest passende over een tenger matroos met stoute billen.

Kort onderhoud
In het kantoor van Jan van Stralen, een der beide echtelieden die samen de herengalerij runnen, sprak ik — toen de ergste drukte voorbij was — even kort met Henk van Ulsen. Hij was zichtbaar moe in meer dan één opzicht. Hij vertelde dat hij nog altijd in hetzelfde huis woonde, maar niet meer zo hard langs de zijgevel van het Concertgebouw fietste. Hij scheen me nog iets te willen vragen, keek even voor zich uit en richtte zijn blik weer naar mij. "Veel succes verder hoor."
Toen hij weer moeizaam plaatsnam, zag ik dat hij aan het eind van zijn aardse Latijn was. Dat hij geen enkel van zijn aangekondigde plannen meer zou kunnen realiseren, maar dat het . . . pulverem reverteris [1] zo snel zou moeten aanvangen. . . . neen! Doch dat houdt ongetwijfeld verband met het feit dat wij mensen van het moment van ontwaken tot aan de seconde dat de slaap ons overmant, bezig zijn met het verdringen van de enige zekerheid die we in dit leven hebben: de komst van een wachtend bondgenoot met een starend stillen lach [2], die aan onze ontroerde ziel wil raken.
Henk van Ulsen overleed, toch nog geheel onverwachts, te Bussum, op vrijdag 28 augustus. [3] Hij werd op 8 mei 1927 te Kampen geboren. Hij speelde tal van rollen op het toneel en later voor de televisie. Onvergetelijk zijn, voor mij persoonlijk althans, zijn optreden als De Wijze Kater in het gelijknamige drama uit 1917 van Herman Heijermans (1864-1924), alsmede in het Dagboek van een gek (uit 1835) van de allergrootste van alle Russische schrijvers: Nikolaj Gogolj (1809-1852).
__________

[1] Memento homo, quia pulvis es et pulverem reverteris. — Gedenk, mens, dat gij stof zijt en tot stof zult wederkeren.

[2] Uit De Dood. In: De keerende kudde (1920), van Carel Steven Adema van Scheltema (1877-1924).

[3] Filmer Menne Vellinga liet me weten dat Henk van Ulsen, na aan een kleine liesbreuk te zijn geopereerd, niet naar zijn etagewoning in Amsterdam Zuid terug is gegaan maar met een vriend naar diens huis in Bussum. Onderweg kwam de vraag aan de orde, hoe Henk van Ulsen zou willen sterven. Wie verbaast het dat hij er de voorkeur aan gaf "op het toneel" het laatste afscheid te vieren. Beiden hebben er nog hartelijk om gelachen. Even later hield het hart van de acteur op met kloppen.
____________
Afbeeldingen: De foto's zijn afkomstig van de Homepage van Henk van Ulsen op Levenlangtheater.

Na al te lange tijd opnieuw toneel op de beeldbuis

Maandagavond film
In de beginjaren van de Nederlandse televisie — en daarmee bedoel ik niet de experimentele fase, maar die in welke het langzaam maar zeker als een epidemisch verschijnsel zich verder zou uitbouwen en ontwikkelen: de eerste helft van de jaren zestig — kreeg men elke maandagavond de mogelijkheid een speelfilm te zien op één van de toen reeds twee netten, en deze werden met enkele zinnen ingeleid door dames, die toen nog, allang niet meer terecht als omroepster werden gekwalificeerd; ze waren immers ongeveer een decennia meer dan dat en verdienden derhalve de betiteling presentatrice, ook als je het gezicht niet kon uitstaan of de wijze van presentere al te stijfjes was. "Omroepen is mijn vak," riep Ageeth Scherphuis eens, terecht geïrriteerd, uit toen iemand daarover enigszins denigrerend deed in één of andere talk show die toen gelukkig nog niet zo werd genoemd.
Je hoopte er altijd weer het beste van — mede en vooral doordat je de meeste films niet kende, hetzij actief dan wel passief — maar er werd doorgaans zonder meer tegemoet gekomen aan de smaak van een nogal groot publiek, dus van waarachtige experimenten was toen nog geen sprake.

Donderdagavond toneel
Iets anders lag dat — althans zo af en toe — op de donderdagavond als er een toneelstuk werd gepresenteerd: van Shakespeare tot Shaw, en van Bredero tot en met Herman Heijermans; een heel enkele keer toonden de programmamakers toch wel wat meer durf en zo werd in het voorjaar van 1963 Gelukkige dagen uit 1961, een nog recent stuk van de Ierse dichter en dramaschrijver Samuel Beckett (1906-1989) opgevoerd, dat bij, in verhouding, veel toeschouwers niet overkwam. Beter gezegd: totaal onbegrip en, als gevolg daarvan, afschuw opriep. De boze reacties zijn dan ook niet uitgebleven, en het zal niemand verbazen dat er in die categorie ook toen reeds de nodige kijkers — dan wel niet-kijkers doch meelopers — bestonden welke zich uitermate verontwaardigd toonden. Weer een tijd later, toen de VPRO niet meer protestants was in christelijke zin, maar nog wel op een geheel eigen maner bleef protesteren, werden er zelfs uitwerpselen per post aan de omroep in kwestie gezonden: Aan die vuile viezerikken van de VPRO. Immers, altijd zijn anderen smerig en bieden ze een rechtvaardiging — binnen een toen vooral christelijke natie, al was dat wat met het adjectief moest worden uitgedrukt, flink aan het afkalven — voor het gekanaliseerd uiten van de eigen voosheid.

Eerherstel
De Avro — welke zich reeds enige tijd, maar vanaf deze zomer met meer nadruk graag wil profileren als omroep die de kunsten tamelijk breed de ruimte wil geven — is verleden week begonnen met een zesdelige reeks, die de niet erg prikkelende, maar wel degelijk juiste, titel Toneel op 2 meekreeg. Deze stukken zijn speciaal voor vertoning op de beeldbuis opgenomen. De tweede aflevering, die op vrijdag 28 augustus via Nederland 2 — tussen 22;40 uur en 00:30 uur — zal worden vertoond, is een muziektheatervoorstelling van Vincent van Warmerdam en Michel Sluysmans. "Losjes gebaseerd" op de roman Brazil uit 1994, van de Amerikaan John Updike (geboren in 1932 en overleden op 27 januari 2009), die bij een hele reeks critici — daarbij voorop de Duitse opperpaus der letteren Marcel Reich-Ranicki — als, zo niet de eerste en de beste schrijver der Verenigde Staten, dan toch als één uit het eerste echelon, geldt. Het is een variant op het aloude verhaal over Tristan en Isolde. Dus, laat u eens verrassen. Achteraf kunt u alsnog bepalen of het een aangename surprise is geworden, welke men voor u in petto had, maar die u zichzelf heeft gegund.
____________
Afbeeldingen
1. De Ierse dramaschrijver Samuel Beckett.
2. De Amerikaanse auteur John Updike.